Κείμενο: Δημοσθένης Σεϊταρίδης
Φωτογραφία Εξώφυλλου: Γιώργος Τζημαγιώργης
Πόση ιστορία μπορεί να χωρέσει σε μια μικρή κοιλάδα; Αυτό αναρωτιόμασταν επιστρέφοντας στην Κατερίνη ύστερα από μια όμορφη ημέρα στην κοιλάδα των Τεμπών. Αφορμή η πρόσκληση του κ. Κώστα Πάταρα να εκδράμουμε μαζί με το Σύλλογο Σιδηροδρόμων Θεσσαλονίκης στα φθινοπωρινά Τέμπη. Αναχωρήσαμε με τον Γιώργο νωρίς το πρωί και πριν την είσοδο μας στην κοιλάδα , αποφασίσαμε μια μικρή παράκαμψη στις εκβολές του Πηνειού για κάποια γρήγορα κλικ. Εκεί κοντά και το αρχαίο Ομόλιον. Η πρώτη γραπτή αναφορά γι’ αυτό βρίσκεται στα Αργοναυτικά του Ορφέα όπου οι Αργοναύτες ,φεύγοντας από την Ιωλκό συνάντησαν το Ομόλιον με τα πολλά σπήλαια . Η δεύτερη γραπτή αναφορά βρίσκεται στα Γεωγραφικά του Στράβωνα. Ο Περσικός στόλος εξώκειλε εκεί λόγω καταιγίδας . Επιστρέφοντας στην κοιλάδα , μια σύντομη στάση για φωτογραφίες του Πηνειού πάνω από τη γέφυρα της παλιάς εθνικής οδού. Εκεί συναντήσαμε τυχαία τον άνθρωπο που έβαλε στον γράφοντα το μικρόβιο για τη φωτογράφιση των τρένων, τον Λευτέρη Ζοπίδη. Ο Λευτέρης έχει την ομάδα HELLENICTRAINSANDRAILWAYS στο Facebook, με 22.000 μέλη, αποδεικνύοντας ότι υπάρχει κόσμος που αγαπάει το σιδηρόδρομο. Εκεί μας περιμέναν ο Γιάννης Μάνθος , πρόεδρος του Πολιτιστικού Κέντρου Σιδηροδρόμων Λάρισας, μαζί με μέλη του συλλόγου. Αυτοί ήταν οι οικοδεσπότες και με τις δρεζίνες τους θα φρόντιζαν να γνωρίσουμε την κοιλάδα από την παλιά σιδηροδρομική γραμμή Τεμπών – Ραψάνης. Η γραμμή καταργήθηκε το 2014 , ωστόσο οι άοκνες προσπάθειες των μελών του Πολιτιστικού Κέντρου κρατούν λειτουργική τη γραμμή σε μήκος περίπου 10 χλμ. Στόχος τους, με τις παλιές αλλά συντηρημένες δρεζίνες να αξιοποιήσουν τουριστικά τη παλιά γραμμή προκειμένου να μαθαίνουν οι νέοι και να θυμούνται οι παλιοί.
Τα Τέμπη είναι μια περιοχή για την οποία έχουν γραφεί πολλά από την αρχαιότητα έως σήμερα. Πάρα πολλά μας είπε και ο Γιάννης Μάνθος κατά την υπέροχη ξενάγηση του που στάθηκε αφορμή για να αναζητήσουμε αργότερα περισσότερες ιστορικές πληροφορίες. Μάθαμε λοιπόν ότι η περιοχή συνδέεται με γιορτές, λατρείες και μύθους της αρχαιότητας στους οποίους ο Ποσειδώνας μαζί με τον Απόλλωνα και την Άρτεμη είχαν κυρίαρχη θέση. Στα ιστορικά χρόνια ήταν ευρέως διαδεδομένη στη θεσσαλική ενδοχώρα η λατρεία του Ποσειδώνα με το προσωνύμιο Πετραίος, γιατί είχε σκίσει με την τρίαινα το βράχο και έκανε να αναπηδήσει το πρώτο άλογο στον κόσμο, ο Σκύφιος και διαχώρισε παράλληλα τον ορεινό όγκο των Τεμπών, δίνοντας στα νερά που κατέκλυζαν τη Θεσσαλία διέξοδο προς τη θάλασσα και αφήνοντας την εύφορη πεδιάδα στους Θεσσαλούς. Η κοιλάδα των Τεμπών ήταν αφιερωμένη στη λατρεία του θεού Απόλλωνα, θεού της μαντικής. Στα Τέμπη ο θεός αυτοεξορίστηκε , ερωτεύτηκε και κυνήγησε τη νύφη Δάφνη, την οποία η μητέρα της, η Γη, για να την προστατέψει τη μετέτρεψε σε δέντρο.
Τα τέμπη κατά τον Β' Π.Π.
Το ταξίδι με τις δρεζίνες ήταν υπέροχο. Η μικρή ταχύτητα τους μας εδωσε τον απαραίτητο χρόνο να παρατηρήσουμε το τοπίο και να απολαύσουμε τη διαδρομή. Το τραινάκι έκανε τρεις στάσεις προκειμένου να ξεναγηθούμε και να φωτογραφήσουμε . Η 1η στάση έγινε στο σημείο που πραγματοποιήθηκε ένα από τα σημαντικότερα σαμποτάζ στην κατεχόμενη από τους Γερμανούς Ευρώπη. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Οι Γερμανοί εισέβαλαν στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου 1941 και μετά τη Μάχη των Οχυρών κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη. Κατεβαίνοντας προς τον νότο στρατοπέδευσαν στο κάστρο του Πλαταμώνα καθώς τα Στενά των Τεμπών ελέγχονταν από Νεοζηλανδούς και Άγγλους που είχαν πάρει θέση στη δυτική είσοδο της κοιλάδας, κοντά στο χωριό Μακρυχώρι. Αρχικά οι Γερμανοί ακολούθησαν τη διαδρομή του Ξέρξη. Τη Μεγάλη Πέμπτη 16 Απριλίου 1941 μέσω Καλλιπεύκης έφτασαν στους Γόννους. Στις 18 Απριλίου έφτασαν και οι υπόλοιπες γερμανικές δυνάμεις στην κοιλάδα των Τεμπών και αφού έγινε η σκληρή μάχη με σημαντικές απώλειες και για τους 2 αντιμαχόμενους , οι νικητές Γερμανοί προχώρησαν προς την Αθήνα.
Τα Τέμπη όμως δεν ησύχασαν ποτέ ! Έλληνες αντάρτες με επικεφαλής τον Αντώνη (Βρατσάνο) Αγγελούλη μετέτρεψαν την κοιλάδα των Τεμπών σε φόβο και τρόμο για τους Γερμανούς καθώς πραγματοποιήθηκαν δεκάδες μάχες και σαμποτάζ. Γράφει ο ίδιος ο καπεταν -Βρατσάνος «Σύμφωνα με συγκεκριμένα στοιχεία από το αρχείο επιχειρήσεων ανατινάχθηκαν στην περιοχή του Ολύμπου συνολικά στο διάστημα της κατοχής 48 χιλιάδες μέτρα σιδηροδρομικής γραμμής, 36 γέφυρες, 41 καμπύλες, σήματα βραδυπορίας, κλειδιά, τηλεγραφικοί στύλοι κλπ. Η συγκοινωνία διακόπηκε συνολικά για 1.324 ώρες ενώ οι απώλειες των Γερμανών έφθασαν σε 3.065 νεκρούς. Το σπουδαιότερο όμως σαμποταζ ήταν η ανατίναξη στις 23/2/1944 της γερμανικής αμαξοστοιχίας αριθ. 53 που μετέφερε Γερμανούς αξιωματικούς και στρατιώτες από την Αφρική στο Ανατολικό Μέτωπο . Σύμφωνα με τον «Βρατσάνο» σκοτώθηκαν περίπου 450 Γερμανοί και ανάμεσά τους ένας Στρατηγός και το Επιτελείο του. Το 1/3 από αυτούς ήταν αξιωματικοί. Μια βδομάδα η γερμανική φρουρά έβγαζε κάτω από τα βαγόνια παραμορφωμένα πτώματα…».
Συνεχίζουμε το ταξίδι με τις δρεζίνες και 2η στάση λίγο πριν το μεγάλο τούνελ. Από το σημείο αυτό ατενίζουμε την κοιλάδα σε όλο της το μεγαλείο. Εντύπωση μας έκαναν οι απέναντι απότομες και επιβλητικές βουνοκορφές του Κισάβου, όμως ο ήλιος ήταν κόντρα και μείναμε με τη … φωτογραφική όρεξη. Ο ξεναγός μας δείχνει το σημείο που είμαι γνωστό με το θρυλικό όνομα κάστρο της Ωριάς. Αυτό βρισκόταν στη δεξιά μεριά του πιο στενού περάσματος της κοιλάδας των Τεμπών, στην άκρη του φοβερού γκρεμού όπου βρίσκονται μέχρι σήμερα ερείπια ενός παρατηρητηρίου. Σε περίπτωση κινδύνου το παρατηρητήριο ειδοποιούσε τη φρουρά που ήταν μάλλον εγκατεστημένη χαμηλότερα. Σήμερα κάστρο δεν υπάρχει αλλά μόνο τα χαλάσματα τετράγωνου πύργου φραγκικής ή καταλανικής προέλευσης.
Μετά τα απαραίτητα κλικ επιβιβαστήκαμε στις δρεζίνες για την επόμενη, 3η και μεγαλύτερη στάση , στο προσκύνημα της Αγίας Παρασκευής. Ο ναός κατασκευάσθηκε το 1910 από σιδηροδρομικούς υπαλλήλους ως ένδειξη ευγνωμοσύνης, όπως λέγεται, για τη δική της επέμβαση, όταν ένας βράχος έπεσε από ψηλά, αλλά την τελευταία στιγμή κατέληξε στα νερά του Πηνειού, αποφεύγοντας το τρένο που περνούσε. Το μαγευτικό σημείο ξεκούρασης για τους ταξιδιώτες που περνούσαν από τα Τέμπη πλέον δεν υπάρχει αφού η κακοκαιρία Daniel σάρωσε τα πάντα ακόμη και τη γέφυρα που είχε κατασκευασθεί το 1960.
Το ταξίδι στην κοιλάδα των Τεμπών με τρενάκι ήταν μια ευχάριστη έκπληξη. Γνωρίσαμε τον τόπο από διαφορετική οπτική γωνία. Συναντήσαμε εξαιρετικούς ανθρώπους με αγάπη για το σιδηρόδρομο και τον τόπο τους αλλά και με μεράκι.
Τα Τέμπη στα Οθωμανικά χρόνια
Φεύγοντας από τον Σταθμό των Τεμπών κάναμε μια σύντομη στάση στον Τεκέ των Τεμπών,ή αλλιώς τον Τεκέ του Χασάν Μπαμπά, το σημαντικότερο μνημείο της τουρκοκρατίας στην περιοχή ο οποίος στάθηκε αφορμή για να γνωρίσουμε και το οθωμανικό παρελθόν της κοιλάδας. Το 1423 οι Οθωμανοί κατέλαβαν την ανατολική Θεσσαλία και τα Τέμπη. Από τότε και ως το 1881 τα χωριά Ιτέα (Μπαλαμούτ), Γόννοι (Δερελί), Τέμπη (Μπαμπά) και Ευαγγελισμός (Χατζιόμπασι) κατοικούνταν από Κονιάρους Τούρκους γνωστούς και ως Γιουρούκους. Ο Χασάν Μπαμπά ήταν δερβίσης, δηλαδή ιερωμένος πολεμιστής και σήμερα λατρεύεται ο άγιος από τους μπεκτασίδες μουσουλμάνους (Bektashisaint). Ο Χασάν Μπαμπά ίδρυσε το χωριό που πήρε το όνομά του, Μπαμπά, σήμερα Τέμπη, για να ελέγχει την είσοδο των Στενών. Το τουρκικό χωριό αντικατέστησε το βυζαντινό Λυκοστόμιον, οι κάτοικοι του οποίου ίδρυσαν βορειότερα και ψηλότερα , στα Αμπελάκια.
