Νις. Δυο κουβέντες μακρυά.

Φωτογραφία εξώφυλλου: Χάρης Πουρουζίδης
Κείμενο: Χάρης Πουρουζίδης

– Πόσο μακριά είναι το Νις;
– Όχι και πάρα πολύ. Μόνο μερικά αστεία, μια-δυο συζητήσεις και ίσως μια μικρή στάση στον αυτοκινητόδρομο για βενζίνη.

Και έτσι απλά φτάσαμε εκεί, 430 χιλιόμετρα προς τα βόρεια, διασχίζοντας τη Βόρεια Μακεδονία σαν να μην ήταν τίποτα. Μια ηλιόλουστη μέρα, αρκετά ζεστή για αρχές Οκτωβρίου, το Νις μας υποδέχτηκε με τους φαρδείς δρόμους του, πεντακάθαρους από άκρη σε άκρη, αλλά και με ένα μάλλον ζοφερό ύφος, καθώς η πρώτη μας στάση ήταν το μουσείο Crveni Krst που στεγάζει ένα πρώην ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης και διέλευσης προς κολαστήριους προορισμούς, το οποίο υπάρχει για να υπενθυμίζει σε όλους τι πρέπει πάση θυσία να αποφύγει το ανθρώπινο γένος.

Ήταν εκείνος ο ζεστός ήλιος που κρατούσε την ανάσα μας ακόμα κάπως ζωντανή, καθώς ατενίζαμε τη σβάστικα και το σύμβολο των SS που πλαισίωναν τη γερμανική λέξη «WACHE». Μόλις λίγα βήματα μακριά βρισκόταν ο τοίχος της τελικής μοίρας, γεμάτος τρύπες από σφαίρες, και θα μπορούσα σχεδόν να ορκιστώ ότι σαν να είδα αίμα ακόμα στάζει από αυτές. O ζωοδότης όμως έπαψε να μας προστατεύει όταν μπήκαμε πια στο παλιό κτίριο αποθήκη και μπορέσαμε να διακρίνουμε ξεκάθαρα τον τρόμο και τη φρίκη στα πρόσωπα των φωτογραφίων στους τοίχους, στο άχυρο που ήταν απλωμένο στο έδαφος αντί για κρεβάτια, στα γεμάτα τρύπες και ξεραμένο αίμα ρούχα των κρατουμένων και στα κελιά διαστάσεων 2×2 στην οροφή αυτής της φυλακής. Φύγαμε από αυτόν τον τόπο μαρτυρίου όπου περισσότεροι από 30.000 ανθρώποι φυλακίστηκαν με τον μόνο τρόπο που αρμόζει να τον αφήσει πίσω του κανείς. Απόλυτη νεκρική σιωπή.

Το μεσημέρι στα αριστερά μας, εμφανίστηκε ο ποταμός Νισάβα, με τη στάθμη του χαμηλή για να είμαστε ειλικρινείς, αλλά με αρκετό νερό ώστε να φωνάξει «στοπ» για να τον φωτογραφίσουμε, και με κάθε κλικ νιώθαμε σαν να ξεπλέναμε τις «αμαρτίες» της προηγούμενης στάσης μας. Περπατήσαμε κατά μήκος του ποταμού, περνώντας από τόσα πολλά φιλόξενα καφέ, όπου οι Σέρβοι απολάμβαναν έναν καφέ ή φαγητό με τις οικογένειες και τους φίλους τους, μέχρι που, σε μικρή απόσταση, εμφανίστηκε μπροστά μας η Πύλη του παλιού οθωμανικού φρουρίου του 18ου αιώνα. Σήμερα είναι ένας χώρος χαράς, όπου εντός του περπατήσαμε σε ένα πάρκο με ψηλά δέντρα που ρίχνουν τη σκιά τους στους περαστικούς και στους γονείς που σουλατσάρουν με τα βρεφικά καροτσάκια τους. Επίσης αφίσες πρόδιδαν τη διοργάνωση φεστιβάλ κινηματογράφου και μουσικής όπου ο καθένας μπορεί να απολαύσει μια γαλήνια απόδραση. Η τρέχουσα κατάστασή του είναι μάλλον εξαιρετική και καλά συντηρημένη και, παρόλο που δεν περάσαμε πολύ χρόνο εκεί, πέρα από έναν ωραίο περίπατο, εντοπίσαμε το Χαμάμ, το Τζαμί Μπαλί-Μπέι και το κτίριο του παλιού οπλοστασίου, το οποίο σήμερα στεγάζει γκαλερί τέχνης.
Καθώς ανεβαίναμε στα τείχη και κοιτάζαμε από τις πολεμίστρες, ακριβώς απέναντι από τη γέφυρα είχε συγκεντρωθεί πλήθος ανδρών και γυναικών με αθλητική περιβολή, που ετοιμαζόταν για κάποιου είδους εκδήλωση. Αργότερα μάθαμε ότι είχαμε την τύχη να παρακολουθήσουμε τον 1ο Ημιμαραθώνιο του Νις, στον οποίο συμμετείχαν περισσότεροι από 5.000 αθλητές από όλο τον κόσμο. Η ατμόσφαιρα ήταν συναρπαστική! Χαρούμενα πρόσωπα, άνθρωποι που έκαναν ζέσταμα με διατάσεις και πηδηματάκια πριν από το σφύριγμα της έναρξης. Επευφημίες, γέλια και μουσική παντού έκαναν τη μέρα μας λίγο πιο φωτεινή. «Τι όμορφη αντίθεση σε σχέση με το πρωϊνό μας», σκέφτηκαν μερικοί από εμάς, καθώς περιδιαβαίναμε τα όμορφα νεοκλασικά κτίρια αλλά και τα όχι και τόσο καλαίσθητα παλιά σοβιετικά συγκροτήματα, μέχρι που καθίσαμε σε ένα από τα καλύτερα εστιατόρια που είχαμε επισκεφτεί μέχρι τότε στα ταξίδια μας. Ακόμη και οι πιο αυστηροί γευσιγνώστες της ομάδας βρήκαν το φαγητό απολαυστικά υπέροχο. Η μέρα τελείωσε στην κοινόχρηστη αίθουσα του υπογείου του καταλύματος μας, όπου χαλαρώσαμε λίγο με μπόλικα γέλια και κουβεντολόι μετά από μια πολύ κουραστική μέρα περπατήματος πριν πέσουμε στα κρεβάτια μας.
Δεν ξέρω αν ήταν κάποιο είδος περίτεχνης φάρσας από τον επικεφαλής διοργανωτή ταξιδιών της ομάδας μας, αλλά η πρώτη στάση της δεύτερης ημέρας της εκδρομής μας, αμέσως μετά το πρωινό, ήταν το Ćele kula. Κρανίου τόπος με όλη τη σημασία της λέξης! Μέσα σε ένα περιποιημένο πάρκο στέκει ένα μικρό σε εμβαδόν τετράγωνο κτήριο με την πινακίδα να προειδοποιεί, «Πύργος των Κρανίων» Ναι, σωστά διαβάσατε. Προφανώς, το 1809, μετά από μια σφοδρή μάχη κατά τη διάρκεια της πρώτης σερβικής εξέγερσης εναντίον των Οθωμανών, τα πράγματα δεν πήγαν και πολύ καλά για τους επαναστάτες και τον ηγέτη τους, Στεφάν Σίντζελιτς. Ο γενναίος Σέρβος ηγέτης των επαναστατών ανέλαβε την ευθύνη, τόσο για τον εαυτό του όσο και για τους συμπατριώτες του, όπου για να αποφύγουν το οθωμανικό παλούκωμα ανατινάχθηκαν στον λόφο Τσέγκαρ. Και πώς αντιμετωπίζει ένας σωστός ηγέτης του 19ου αιώνα αυτή την πράξη, μπορεί να ρωτήσετε, αγαπητέ αναγνώστη; Λοιπόν, μετατρέπεις το μαρτύριο σε μνημείο τρόμου, χτίζοντας έναν πύργο με τα κρανία των ηττημένων. Οι ιστορικοί επέδειξαν εδώ τις αριθμητικές τους ικανότητες για να μας ενημερώσουν ότι ο πύργος, ύψους 4,5 μέτρων, ήταν διακοσμημένος με 952 κρανία ενσωματωμένα στις τέσσερις πλευρές του και σε 14 σειρές. Ρίγη ανέβηκαν στη σπονδυλική μας στήλη καθώς επιστρέφαμε στα αυτοκίνητα για να συνεχίσουμε το ταξίδι μας, και το μυαλό μας συνέχιζε να αναρωτιέται για την ικανότητα του ανθρώπινου είδους να προκαλεί τρόμο και πόνο.

Δεν μας περίμεναν άλλες μακάβριες εκπλήξεις εκείνο το πρωϊ όταν φτάσαμε στη Μεδιάνα, έναν πλήρως σκεπασμένο αρχαιολογικό χώρο του 4ου αιώνα μ.Χ., όπου θαυμάσαμε το αρχαίο ψηφιδωτό της έπαυλης του Ρωμαίου αυτοκράτορα Μέγα Κωνσταντίνου. Πέρα από τα προφανή βυζαντινά αρχαιολογικά ευρήματα, στα οποία, για να είμαστε ειλικρινείς, ως Έλληνες έχουμε συνηθίσει αρκετά, θαυμάσαμε την εξαιρετική τεχνική της προστατευτικής θολωτής κατασκευής, η οποία δημιουργήθηκε με τεράστιους ξύλινους κορμούς και ένα υλικό που άφηνε το φως να διαχέεται μέσα στο χώρο. Η αρχαιολογική ομάδα έχει κάνει καταπληκτική δουλειά για τη διατήρηση των ψηφιδωτών της πολυτελούς βίλας, καθώς και ορισμένων προτομών από την εποχή του Μέγα Κωνσταντίνου. Κάτι απολύτως λογικό, δεδομένου ότι γεννήθηκε ακριβώς εκεί, στην πόλη που τότε ονομαζόταν Ναϊσσός. Αποχαιρετήσαμε την υπάλληλο στην είσοδο και τον τετράποδο τεμπελάκο που φρόντισε να μείνει έξω από το χώρο όπως όριζε η πινακίδα, και καθώς πλέον είχε έρθει η ώρα για ένα καφεδάκι και λίγη ξεκούραση αναχωρήσαμε.

Η κωμόπολη Νίσκα Μπάνια μας πρόσφερε πέραν του του δέοντος το σταθμό ανάπαυσης που χρειαζόμασταν. Μόλις 9 χιλιόμετρα ανατολικά του Νις, αυτή η μικρή λουτρόπολη αποτελεί μια υπέροχη απόδραση για να περάσεις θαυμάσια, είτε αν σου αρέσει η πεζοπορία είτε αν απλά θέλεις να ξεκουραστείς στα εμπλουτισμένα με ραδόνιο ιαματικά νερά. Ήμουν λίγο απογοητευμένος που δεν είχαμε το χρόνο και τα μαγιό για να βουτήξουμε, αλλά παρ’ όλα αυτά, χάρη στην καλή παρέα και το χαλαρό κουβεντολόι,άφησα τις ανησυχίες μου «πίσω». Μια ντουζίνα χιλιόμετρα πιο κάτω κάναμε μια γρήγορη στάση για να επισκεφτούμε την εκκλησία του Μοναστηριού της Αγίας Παρασκευής Ιβέρικα, στο πλαίσιο της ιστορικής μας περιήγησης. Χτισμένο τον 14ο αιώνα στο φαράγγι της Σίτσεβατσκα, στο Εθνικό Πάρκο της Κλεισούρας, άντεξε στη δοκιμασία του χρόνου, περνώντας από τα χέρια αυτών που το έχτισαν και το φρόντιζαν σε άλλα, πιο σκληρά και με πιο καταστροφικές τάσεις, μέχρι που έφτασε στη δική μας εποχή. Γυρίσαμε πίσω και, με μια απότομη αριστερή στροφή μετά από μερικά χιλιόμετρα, κατεβήκαμε έναν χωματόδρομο προς την Οστρόβιτσα Μπάνιτσα, ένα όμορφο δασικό μέρος για ξεκούραση και πικνίκ στις όχθες του Νισάβα, όπου οι άνθρωποι κατασκηνώνουν και κολυμπούν κατά τη διάρκεια των ζεστών καλοκαιρινών ημερών. Καταλήξαμε στη Γιέλασνιτσα για δείπνο αργότερα το απόγευμα, αλλά η αυτή η γευστική μας εμπειρία ήρθε δεύτερη σε σύγκριση με εκείνη που είχαμε ζήσει την προηγούμενη μέρα.
Ο ήλιος είχε ήδη αρχίσει να δύει καθώς επιστρέφαμε προς το Νις, και υπάρχουν κάποιες στιγμές που νιώθω ότι έχουν χαραχτεί για πάντα στη μνήμη μου. Στο ραδιόφωνο έπαιζει μουσική του Χανς Ζίμερ και τα παράθυρα του αυτοκινήτου ήταν κατεβασμένα καθώς ένιωσα μια περίεργη αίσθηση ευδαιμονίας εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή. Κανείς δεν μιλούσε μέσα στο αμάξι και ένιωσα ότι ήταν μια από εκείνες τις απλές στιγμές που δεν ζητούν τίποτα περισσότερο από το να τις ζήσεις. Παρκάραμε και κάναμε μια χαλαρή βόλτα στους δρόμους της Νις, που ολοκληρώθηκε με μερικές τελευταίες φωτογραφίες στη γέφυρα κοντά στην Πύλη του οθωμανικού φρούριου, πάνω από τον ποταμό Νισάβα. Ένα ωραίο ποτό σε ένα καφέ, με τον ήλιο να βυθίζεται σιγά-σιγά πίσω από τη γέφυρα στο βάθος, μας χάρισε το τέλειο τέλος σε μια μέρα γεμάτη πολιτιστικές και ιστορικές ανακαλύψεις.

Την τελευταία μέρα είχε μείνει μόνο μία στάση στο πρόγραμμα: το Μνημειακό Πάρκο Μπουμπάνι. Κάποτε τόπος μαζικών εκτελέσεων, όπου χιλιάδες άνθρωποι έπεσαν εκεί κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η περιοχή μετατράπηκε σε μνημειακό συγκρότημα το 1963, που διακρίνεται από τρεις τεράστιες τσιμεντένιες γροθιές που υψώνονται στον αέρα. Δεν είμαι ιδιαίτερα εξοικειωμένος με την καλλιτεχνική γλώσσα του Μπρουταλισμού, οπότε πρέπει να ομολογήσω ότι το μνημείο μας άφησε μια μάλλον περίεργη γεύση, συνοδευόμενη από την πρωινή ψύχρα που έκανε το δικό της μαραθώνιο στο ζνίχι μας. Και με αυτή την τελευταία υπενθύμιση των πιο σκοτεινών κεφαλαίων της ανθρώπινης ιστορίας, ξεκινήσαμε το ταξίδι της επιστροφής.

Το φωτογραφικό μας πρόσχημα μοιάζει να λειτουργεί αρκετά καλά και συνεχίζουμε πιστά να το ακολουθούμε, συλλέγοντας εμπειρίες που μετατρέπονται σε αναμνήσεις και καταλήγουν σε ιστορίες. Ωστόσο, μετά από αυτό το παρθενικό ταξίδι της ομάδας μας σε αυτή τη βαλκανική χώρα, ένα ερώτημα παραμένει αναπάντητο. Τι άλλο μας επιφυλάσσεις Σερβία;